Sổ tiêm chủng của một đứa trẻ được giữ cẩn thận, các mốc được nhắc bằng tin nhắn. Người lớn thì hầu như không ai có sổ, và cũng không ai nhắc.
Nhưng người trưởng thành có một lịch tiêm chủng riêng, và với người cao tuổi hay người có bệnh mạn tính, nó là một trong những biện pháp dự phòng hiệu quả nhất còn lại.
Cúm — hằng năm
Nhóm nên ưu tiên: người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh mạn tính về tim, phổi, thận, gan hoặc tiểu đường, người suy giảm miễn dịch, và nhân viên y tế.
Lý do tiêm lại hằng năm gồm hai phần: các chủng lưu hành thay đổi theo mùa nên thành phần vắc xin được cập nhật, và miễn dịch giảm dần theo thời gian.
Điều đáng nói với người có bệnh tim mạch: mắc cúm làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch trong giai đoạn nhiễm bệnh, nên tiêm cúm ở nhóm này không chỉ là phòng cúm.
Phế cầu
Vi khuẩn phế cầu gây viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết. Người cao tuổi và người có bệnh mạn tính là nhóm dễ trở nặng nhất.
Có nhiều loại vắc xin phế cầu với phác đồ khác nhau, nên lịch cụ thể nên hỏi bác sĩ dựa trên tuổi và tình trạng sức khoẻ.
Zona
Zona xảy ra khi virus thuỷ đậu nằm im trong hạch thần kinh từ thời thơ ấu tái hoạt động, thường khi miễn dịch suy giảm theo tuổi.
Biến chứng đáng sợ nhất không phải ban da mà là đau thần kinh sau zona — cơn đau có thể kéo dài nhiều tháng tới nhiều năm sau khi ban đã lành, rất khó điều trị. Phòng được biến chứng này là lý do chính để tiêm.
Uốn ván
Miễn dịch giảm dần nên cần nhắc lại định kỳ. Ngoài lịch định kỳ, mỗi khi có vết thương bẩn, sâu, hoặc do vật gỉ sét, cần đánh giá lại tình trạng tiêm chủng ngay lúc đó — và đây là tình huống hay gặp trong sinh hoạt và lao động.
HPV
Vắc xin HPV phòng các chủng gây ung thư cổ tử cung và một số ung thư khác ở cả nam và nữ. Hiệu quả cao nhất khi tiêm trước khi có phơi nhiễm, nhưng nhóm tuổi được khuyến cáo đã mở rộng hơn trước.
Điểm cần nhớ: đã tiêm HPV vẫn phải tầm soát ung thư cổ tử cung theo lịch, vì vắc xin không phủ hết mọi chủng.
Viêm gan B
Rất đáng chú ý ở Việt Nam do tỷ lệ nhiễm trong cộng đồng cao. Người chưa rõ tình trạng nên xét nghiệm trước: nếu chưa nhiễm và chưa có miễn dịch thì tiêm; nếu đang nhiễm mạn thì cần theo dõi định kỳ chứ không phải tiêm.
Trước khi mang thai
Một số vắc xin nên hoàn thành trước khi có thai, và một số được khuyến cáo tiêm trong thai kỳ để bảo vệ cả mẹ lẫn trẻ sơ sinh. Đây là nội dung của buổi khám tiền mang thai, và là lý do rất thực tế để có buổi khám đó.
Bốn việc nên làm
- Lập một sổ tiêm chủng cho người lớn. Ghi lại loại vắc xin, ngày tiêm, nơi tiêm. Một trang giấy hoặc một ghi chú trong điện thoại là đủ.
- Hỏi bác sĩ trong lần khám định kỳ tới: với tuổi và tình trạng của tôi, nên tiêm những gì.
- Ưu tiên nhóm nguy cơ trong nhà. Người cao tuổi và người có bệnh mạn tính là nhóm hưởng lợi nhiều nhất.
- Kiểm trước khi đi nước ngoài. Một số điểm đến có yêu cầu tiêm chủng riêng và cần giấy chứng nhận quốc tế.
Về phản ứng sau tiêm
Đau chỗ tiêm, sốt nhẹ, mệt trong một hai ngày là phản ứng thường gặp và cho thấy hệ miễn dịch đang làm việc. Phản ứng nặng rất hiếm nhưng cần biết dấu hiệu: khó thở, sưng phù mặt và họng, nổi mề đay lan nhanh, chóng mặt dữ dội.
Đây là lý do vì sao các cơ sở tiêm chủng yêu cầu ở lại theo dõi một khoảng thời gian sau tiêm — và là lý do không nên tiêm ở nơi không có khả năng xử trí phản vệ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải tiêm cúm hằng năm?
Vì các chủng virus cúm lưu hành thay đổi theo mùa, và thành phần vắc xin được cập nhật tương ứng. Ngoài ra miễn dịch tạo ra cũng giảm dần theo thời gian. Nhóm nên ưu tiên tiêm hằng năm gồm người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính và nhân viên y tế.
Người lớn có cần nhắc lại uốn ván không?
Có. Miễn dịch với uốn ván giảm dần theo thời gian, và đây là bệnh có tỷ lệ tử vong cao. Ngoài lịch nhắc lại định kỳ, khi có vết thương bẩn hoặc sâu thì cần đánh giá lại tình trạng tiêm chủng ngay tại thời điểm đó.
Đã mắc thuỷ đậu rồi có cần tiêm zona không?
Chính người từng mắc thuỷ đậu mới là đối tượng của vắc xin zona, vì zona là do virus thuỷ đậu tồn tại trong hạch thần kinh tái hoạt động. Nhóm được khuyến cáo thường là người từ độ tuổi nhất định trở lên, và mục tiêu quan trọng không kém việc phòng zona là phòng đau thần kinh sau zona — một biến chứng rất dai dẳng.
Tiêm vắc xin có muộn quá không nếu đã lớn tuổi?
Không. Người cao tuổi lại chính là nhóm hưởng lợi nhiều nhất từ vắc xin cúm, phế cầu và zona, vì đây là nhóm dễ trở nặng nhất khi mắc bệnh. Điều cần lưu ý là đáp ứng miễn dịch ở người rất cao tuổi có thể thấp hơn, nên một số vắc xin có công thức riêng cho nhóm này.