Bảng dưới đây là điểm khởi đầu cho người trưởng thành không có bệnh nền đặc biệt. Tiền sử gia đình, nghề nghiệp và các yếu tố nguy cơ riêng sẽ điều chỉnh nó — và đó là việc phải bàn với bác sĩ chứ không tra bảng.
Tuổi 20–29
- Huyết áp — đo ít nhất vài năm một lần, sớm hơn nếu thừa cân hoặc có tiền sử gia đình.
- Cân nặng và vòng eo.
- Tầm soát ung thư cổ tử cung với nữ, bắt đầu theo khuyến cáo và làm đúng khoảng cách.
- Vắc xin HPV nếu chưa tiêm và còn trong nhóm tuổi phù hợp.
- Xét nghiệm viêm gan B — rất phổ biến ở Việt Nam; nếu chưa có miễn dịch thì tiêm.
- Sức khoẻ tâm thần — độ tuổi khởi phát của nhiều rối loạn.
- Khám răng định kỳ.
Tuổi 30–39
- Tiếp tục các mục trên.
- Mỡ máu — bắt đầu kiểm, dày hơn nếu có yếu tố nguy cơ tim mạch.
- Đường huyết nếu thừa cân, ít vận động, hoặc có người thân mắc tiểu đường.
- Tuyến giáp nếu có triệu chứng gợi ý.
- Khám tiền hôn nhân và tiền mang thai nếu có kế hoạch sinh con.
Tuổi 40–49
- Huyết áp hằng năm.
- Mỡ máu và đường huyết theo lịch bác sĩ đặt dựa trên nguy cơ tim mạch tổng thể.
- Tầm soát ung thư vú với nữ — bàn với bác sĩ về mốc bắt đầu, sớm hơn nếu có tiền sử gia đình.
- Khám mắt — bắt đầu tầm soát glôcôm và theo dõi lão thị.
- Siêu âm gan định kỳ nếu mang virus viêm gan B hoặc C mạn.
Tuổi 50–59
- Tầm soát ung thư đại trực tràng — xét nghiệm máu ẩn trong phân hoặc nội soi, theo khuyến cáo.
- Tầm soát ung thư vú đều đặn.
- Mật độ xương với nữ sau mãn kinh có yếu tố nguy cơ.
- Đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể thay vì nhìn từng chỉ số rời rạc.
- Tầm soát ung thư phổi nếu hút thuốc lâu năm — bàn với bác sĩ về CT liều thấp.
- Vắc xin zona và phế cầu theo khuyến cáo.
Tuổi 60 trở lên
- Tiếp tục các mục tầm soát ung thư theo khuyến cáo, và bàn với bác sĩ về thời điểm ngừng — đây là phần ít ai nói tới nhưng quan trọng.
- Đánh giá nguy cơ ngã và sức cơ.
- Thính lực — nghe kém tuổi già đến rất chậm nên người trong cuộc không nhận ra.
- Khám mắt định kỳ: đục thuỷ tinh thể, glôcôm, thoái hoá hoàng điểm.
- Rà soát đơn thuốc định kỳ để bỏ bớt thuốc không còn cần.
- Đánh giá trí nhớ nếu có thay đổi đáng chú ý.
- Vắc xin cúm hằng năm.
Ba nguyên tắc quan trọng hơn bảng
1. Tiền sử gia đình thay đổi mọi mốc. Có người thân trực hệ mắc ung thư khi còn trẻ thì mốc bắt đầu tầm soát thường được kéo sớm lên đáng kể.
2. Biết khi nào nên dừng. Ở tuổi rất cao hoặc khi có bệnh nặng làm kỳ vọng sống ngắn lại, tầm soát tiếp không còn mang lại lợi ích mà chỉ thêm thủ thuật và lo lắng. Đây là cuộc trò chuyện nên có với bác sĩ.
3. Việc có tác động lớn nhất không nằm trong bảng. Bỏ thuốc lá, vận động đều, ngủ đủ, ăn đủ rau và giữ cân nặng hợp lý thay đổi nguy cơ nhiều hơn bất cứ hạng mục xét nghiệm nào — và không tốn tiền.
Câu hỏi thường gặp
Khám định kỳ mỗi năm một lần có cần thiết không?
Với người khoẻ mạnh không có yếu tố nguy cơ, khoảng cách hợp lý thường thưa hơn mỗi năm, và nội dung quan trọng hơn tần suất. Với người có bệnh mạn tính hoặc yếu tố nguy cơ, lịch theo dõi do bác sĩ điều trị đặt ra và thường dày hơn. Điều đáng làm mỗi năm với mọi người là đo huyết áp.
Tiền sử gia đình ảnh hưởng thế nào tới lịch tầm soát?
Rất nhiều. Có người thân trực hệ mắc ung thư đại trực tràng, ung thư vú hoặc ung thư dạ dày khi còn trẻ thường làm mốc bắt đầu tầm soát sớm hơn khuyến cáo chung và khoảng cách dày hơn. Đây là lý do bảng tra chung chỉ là điểm khởi đầu, còn lịch cụ thể phải bàn với bác sĩ.
Người lớn có cần tiêm chủng không?
Có. Cúm hằng năm cho nhóm nguy cơ; phế cầu, zona cho người cao tuổi; uốn ván nhắc lại định kỳ; HPV cho nhóm tuổi phù hợp; và viêm gan B cho người chưa có miễn dịch. Tiêm chủng người lớn là phần hay bị bỏ quên nhất trong y tế dự phòng.
Khám mắt và răng có nằm trong lịch không?
Có và thường bị bỏ sót. Khám răng định kỳ và lấy cao răng ngăn được nhiều vấn đề tốn kém về sau. Khám mắt ở tuổi trung niên trở đi còn phát hiện được glôcôm — bệnh cướp thị lực âm thầm mà người bệnh không cảm thấy gì cho tới khi mất một phần thị trường.