Người bệnh có bốn bác sĩ ở bốn chuyên khoa, mỗi người kê hai loại thuốc, cộng thêm ba loại thực phẩm chức năng do người quen giới thiệu và một loại thuốc ho mua ở nhà thuốc. Không ai trong bốn bác sĩ đó nhìn thấy toàn bộ danh sách.
Đây là bối cảnh của phần lớn tương tác thuốc nguy hiểm, và nó không phải lỗi của một người cụ thể nào.
Ba cơ chế chính
Cạnh tranh chuyển hoá. Nhiều thuốc được gan chuyển hoá bởi cùng một nhóm enzym. Khi hai thuốc cùng dùng một enzym, một thuốc bị chậm chuyển hoá và nồng độ tăng lên.
Cộng hưởng tác dụng. Hai thuốc cùng hướng tác dụng cộng lại quá mức: hai thuốc cùng làm loãng máu, hai thuốc cùng gây buồn ngủ, hai thuốc cùng hạ huyết áp.
Ảnh hưởng hấp thu. Một chất làm giảm hấp thu chất khác ở đường tiêu hoá. Thường xử lý được bằng cách uống cách nhau vài giờ.
Những cặp cần chú ý nhất
Thuốc chống đông
Đây là nhóm nhạy cảm nhất. Rất nhiều thứ ảnh hưởng tới nó: kháng sinh, thuốc chống nấm, thuốc giảm đau NSAID, một số thảo dược, và cả lượng rau xanh trong bữa ăn với warfarin.
Người đang dùng thuốc chống đông nên hỏi trước khi thêm bất cứ thứ gì, kể cả thuốc cảm mua ở nhà thuốc.
Thuốc giảm đau NSAID
Cộng với thuốc chống đông thì tăng nguy cơ chảy máu. Cộng với thuốc hạ áp thì giảm hiệu quả hạ áp. Với người suy thận thì làm nặng thêm. Đây là nhóm thuốc rất dễ mua và rất hay dùng tuỳ tiện.
Nước bưởi và một số thuốc
Nước bưởi ức chế enzym chuyển hoá ở ruột, làm nồng độ một số thuốc tăng cao. Ảnh hưởng rõ với một số statin và một số thuốc tim mạch. Điều đáng nói: hiệu ứng kéo dài nhiều giờ, nên uống cách nhau không giải quyết được.
Kháng sinh và thuốc kháng acid, canxi, sắt
Làm giảm hấp thu một số nhóm kháng sinh. Xử lý đơn giản: uống cách nhau ít nhất hai giờ.
Thuốc an thần, thuốc ngủ và rượu
Cộng hưởng ức chế thần kinh trung ương. Đây là nguyên nhân của nhiều ca nhập viện có thể tránh được hoàn toàn.
Thực phẩm chức năng — nhóm bị bỏ quên
Người dùng thường không khai báo vì không coi đó là thuốc. Nhưng một số thảo dược làm giảm mạnh tác dụng của thuốc điều trị, vitamin K liều cao đối kháng thuốc chống đông, và liều cao vitamin E làm tăng nguy cơ chảy máu.
Nguyên tắc đơn giản: thứ gì uống vào người thì đều phải khai, kể cả trà thuốc và viên bổ.
Ba việc tự làm được
1. Một danh sách thuốc duy nhất. Ghi ra giấy hoặc trong điện thoại: tên hoạt chất, hàm lượng, liều, số lần mỗi ngày, lý do dùng. Mang theo mọi lần đi khám, đưa cho mọi bác sĩ.
2. Một nhà thuốc quen. Khi mua tất cả ở một nơi, dược sĩ ở đó nhìn thấy toàn bộ bức tranh và phát hiện được tương tác mà từng bác sĩ riêng lẻ không thấy.
3. Rà soát đơn định kỳ. Mỗi sáu tới mười hai tháng, xin bác sĩ hoặc dược sĩ xem lại toàn bộ. Câu hỏi cần đặt: thuốc nào trong danh sách này giờ không còn cần nữa?
Câu hỏi cuối cùng đặc biệt quan trọng với người cao tuổi. Danh sách thuốc thường chỉ dài thêm theo năm tháng vì mỗi lần khám lại thêm một thứ, nhưng hiếm khi có ai chủ động bỏ bớt.
Dấu hiệu nghi ngờ có tương tác
Triệu chứng mới xuất hiện trong vòng vài ngày tới vài tuần sau khi thêm một thuốc mới: chóng mặt, ngã, lú lẫn, bầm tím bất thường, chảy máu chân răng, buồn nôn kéo dài, nhịp tim bất thường.
Khi thấy những dấu hiệu này, đừng tự ngừng thuốc — mang toàn bộ danh sách thuốc tới bác sĩ và nói rõ thứ gì được thêm vào lúc nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bưởi lại tương tác với thuốc?
Nước bưởi ức chế một enzym ở ruột và gan chịu trách nhiệm chuyển hoá nhiều loại thuốc. Khi enzym đó bị ức chế, thuốc không được chuyển hoá kịp, nồng độ trong máu tăng cao hơn dự kiến — có thể lên mức gây độc. Nhóm bị ảnh hưởng rõ nhất gồm một số statin hạ mỡ máu và một số thuốc tim mạch.
Thực phẩm chức năng có gây tương tác không?
Có, và đây là nhóm hay bị bỏ qua nhất vì người dùng không coi chúng là thuốc. Một số thảo dược làm giảm tác dụng của thuốc điều trị; vitamin K liều cao ảnh hưởng thuốc chống đông; canxi và sắt làm giảm hấp thu một số kháng sinh. Nguyên tắc: khai báo mọi thứ đang uống, kể cả trà thuốc.
Người dùng nhiều thuốc nên làm gì?
Xin bác sĩ hoặc dược sĩ rà soát toàn bộ đơn định kỳ, mỗi sáu tới mười hai tháng. Mục tiêu là bỏ bớt thuốc không còn cần thiết, chứ không chỉ kiểm tra tương tác. Người cao tuổi dùng bảy tám loại thuốc thường có ít nhất một loại có thể ngừng an toàn.
Có cần lo mọi cảnh báo tương tác không?
Không. Nhiều tương tác chỉ có ý nghĩa lý thuyết hoặc xử lý được bằng cách uống cách nhau vài giờ. Điều cần phân biệt là nhóm tương tác nghiêm trọng — thường liên quan tới thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc chống động kinh và thuốc ức chế miễn dịch. Dược sĩ giúp phân loại được.