Cụm từ "thuốc giả" gợi lên hình ảnh viên thuốc làm bằng bột mì không có tác dụng. Thực tế phức tạp và nguy hiểm hơn.
Bốn kiểu vấn đề
Không có hoạt chất. Bệnh không được điều trị. Với nhiễm khuẩn nặng hoặc bệnh tim mạch, sự chậm trễ này gây hậu quả trực tiếp.
Sai hàm lượng. Nguy hiểm theo cả hai chiều: thiếu thì không đủ tác dụng và góp phần tạo kháng thuốc; thừa thì ngộ độc.
Sai hoạt chất hoặc lẫn tạp chất. Người dùng nhận một chất khác hẳn với thứ mình nghĩ mình đang uống.
Thuốc thật nhưng hỏng. Đây là nhóm bị đánh giá thấp nhất: thuốc chính hãng nhưng bảo quản sai nhiệt độ trong vận chuyển, hoặc quá hạn. Hay gặp với thuốc xách tay và thuốc mua qua mạng.
Phòng bằng cách chọn nơi mua
Đây là biện pháp hiệu quả hơn mọi kỹ năng nhận biết bằng mắt.
- Nhà thuốc đạt chuẩn, có dược sĩ phụ trách hiện diện, có hoá đơn.
- Nhà thuốc bệnh viện với thuốc điều trị bệnh nặng — nguồn hàng qua đấu thầu và kiểm soát chặt hơn.
- Tránh mua qua mạng xã hội, đặc biệt với thuốc kê đơn. Không có cách nào kiểm chứng nguồn gốc và điều kiện bảo quản.
- Cảnh giác với giá rẻ bất thường. Chênh lệch giá có lý do hợp lý, nhưng rẻ hơn hẳn mặt bằng là tín hiệu cần hỏi.
Dấu hiệu trên vỏ hộp
- Số đăng ký. Tra trên cơ sở dữ liệu của cơ quan quản lý dược, đối chiếu tên thuốc và nhà sản xuất.
- Chất lượng in. Mờ, lệch màu, lỗi chính tả, phông chữ không đều.
- Số lô và hạn dùng. Phải in rõ, khớp giữa vỏ hộp và vỉ thuốc.
- Viên thuốc. So với lần mua trước: màu, hình dạng, chữ dập trên viên, mùi.
- Tem chống giả nếu nhà sản xuất có dùng.
Nhóm rủi ro cao nhất
Thuốc đông y không rõ nguồn gốc. Đây là nhóm có nhiều ca ngộ độc được ghi nhận nhất. Chất hay bị trộn là corticoid, cho tác dụng giảm đau giảm viêm nhanh nên tạo tiếng "thuốc hay", nhưng dùng kéo dài gây loãng xương, loét dạ dày, tăng đường huyết và suy tuyến thượng thận.
Dấu hiệu nghi ngờ: thuốc hoàn tán cho tác dụng giảm đau rất nhanh và mạnh, người dùng tăng cân, mặt tròn lên, da mỏng dễ bầm sau vài tuần dùng.
Thuốc giảm cân và tăng cường sinh lý bán qua mạng. Nhóm này thường xuyên bị phát hiện có trộn tân dược không khai báo.
Thuốc điều trị bệnh nặng giá cao. Chênh lệch giá lớn tạo động cơ làm giả mạnh nhất.
Bảo quản ở nhà
Một phần lớn thuốc mất tác dụng không phải vì giả mà vì bảo quản sai:
- Không để trong phòng tắm — độ ẩm cao.
- Không để trong xe hơi — nhiệt độ lên rất cao.
- Thuốc cần lạnh thì để ngăn mát, không để ngăn đá.
- Giữ trong bao bì gốc để còn nhìn được hạn dùng và số lô.
- Thuốc nước và thuốc nhỏ mắt sau khi mở có hạn dùng ngắn hơn hạn in trên hộp — hỏi dược sĩ.
Nếu nghi ngờ
Ngừng dùng. Giữ nguyên vỏ hộp, vỉ còn lại, số lô và hoá đơn. Liên hệ nơi bán để đối chiếu nguồn nhập, và báo cho cơ quan quản lý dược. Nếu đã có biểu hiện bất thường sau khi dùng, đi khám và mang theo cả hộp thuốc — nó là thông tin quan trọng cho bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn bằng mắt có phát hiện được thuốc giả không?
Đôi khi, nhưng không phải lúc nào cũng. Hàng giả tinh vi sao chép bao bì rất giống. Các dấu hiệu đáng chú ý: in mờ hoặc lệch, lỗi chính tả, viên thuốc khác màu hoặc khác hình dạng so với lần mua trước, mùi lạ, vỉ thuốc bị bong mép. Nhưng cách phòng hiệu quả hơn là chọn đúng nơi mua.
Số đăng ký thuốc tra ở đâu?
Mỗi thuốc lưu hành hợp pháp đều có số đăng ký in trên vỏ hộp, tra được trên cơ sở dữ liệu của cơ quan quản lý dược. Nếu số đăng ký không tra ra hoặc thông tin không khớp với tên thuốc và nhà sản xuất, đó là dấu hiệu rất đáng ngại.
Thuốc đông y trộn tân dược nguy hiểm thế nào?
Rất nguy hiểm vì người dùng không biết mình đang dùng gì. Chất hay bị trộn nhất là corticoid — nó làm giảm đau và giảm viêm rất nhanh nên tạo cảm giác thuốc hay, nhưng dùng kéo dài gây loãng xương, loét dạ dày, tăng đường huyết và suy tuyến thượng thận. Dấu hiệu nghi ngờ: thuốc hoàn tán giảm đau rất nhanh, người dùng tăng cân và mặt tròn ra sau vài tuần.
Nghi ngờ mua phải thuốc giả thì làm gì?
Ngừng dùng, giữ nguyên vỏ hộp và số lô, liên hệ nơi bán để đối chiếu nguồn gốc, và báo cho cơ quan quản lý dược địa phương. Giữ lại hoá đơn mua hàng — đây là thứ quyết định khi cần truy nguồn.